Dlaczego mężczyźni w Polsce żyją krócej? Ponad połowa różnicy zaczyna się przed 65. rokiem życia

Mężczyźni w Polsce żyją średnio o ponad siedem lat krócej niż kobiety. Jeszcze bardziej wymowny jest wniosek z raportu Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego: ponad połowa tej różnicy wiąże się z większą umieralnością mężczyzn przed 65. rokiem życia. Nie znaczy to jednak, że połowa mężczyzn nie dożywa sześćdziesiątki piątki. To dwie zupełnie różne statystyki, a ich pomylenie zniekształca obraz problemu. Raport pokazuje, dlaczego przedwczesne zgony pozostają jednym z największych wyzwań zdrowotnych w Polsce.

74,7 roku dla mężczyzn, 82,1 dla kobiet

Autorzy raportu „Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania 2025” przeanalizowali między innymi dane dotyczące umieralności z 2023 roku. Oczekiwana długość życia przy urodzeniu wyniosła wówczas 74,7 roku w przypadku mężczyzn i 82,1 roku w przypadku kobiet. Różnica wynosiła około 7,3 roku. Choć sytuacja po pandemii COVID-19 poprawiła się w porównaniu z jej najtrudniejszym okresem, dystans między płciami pozostał znaczny.

W raporcie zapisano, że 51,9 proc. tej różnicy można przypisać większej umieralności mężczyzn w wieku poniżej 65 lat. To wynik analizy demograficznej, która pokazuje, w jakich grupach wieku powstaje nierówność dotycząca długości życia kobiet i mężczyzn. Nie jest to procent zmarłych mężczyzn ani prognoza dotycząca przyszłości każdej osoby.

Skąd wzięło się mylące „ponad połowa”

Jeśli różnica w oczekiwanej długości życia wynosi około 7,3 roku, a udział zgonów przed 65. rokiem życia w tej różnicy szacuje się na 51,9 proc., oznacza to, że wcześniejsze zgony mężczyzn odpowiadają za około 3,8 roku tej nierówności. Nie znaczy to, że statystyczny mężczyzna traci dokładnie 3,8 roku w określonym wieku. Chodzi o udział poszczególnych grup wiekowych w ogólnej różnicy między płciami.

Wskaźnik oczekiwanej długości życia również bywa źle rozumiany. Nie mówi, w jakim wieku umrze konkretna osoba ani nie jest prostą średnią wieku osób zmarłych w danym roku. To miara obliczana na podstawie tablic trwania życia i bieżących wzorców umieralności. Osoba, która dożyła 60 czy 65 lat, ma inną przewidywaną dalszą długość życia niż noworodek.

Polacy wypadają gorzej od średniej europejskiej

Instytut wskazuje, że w analizowanym okresie długość życia polskich mężczyzn była niższa od średniej unijnej o około 4,1 roku, podczas gdy wśród kobiet różnica wynosiła około 1,9 roku. Oznacza to, że problem dotyczy nie tylko przewagi kobiet nad mężczyznami w Polsce, lecz także niekorzystnego położenia polskich mężczyzn na tle rówieśników z innych państw UE.

Według autorów za krótsze życie mężczyzn w Polsce szczególnie silnie odpowiada wyższa umieralność w wieku aktywności zawodowej, czyli między 25. a 64. rokiem życia. U kobiet w porównaniu z unijną średnią większe znaczenie ma umieralność po 65. roku życia. Ta różnica jest istotna, ponieważ pokazuje, w których etapach życia działania zapobiegające przedwczesnym zgonom mogą przynieść największą poprawę.

Choroby układu krążenia i nowotwory zabierają najwięcej potencjalnych lat życia

W analizie potencjalnych lat życia utraconych przed 75. urodzinami u mężczyzn choroby układu krążenia i nowotwory złośliwe odpowiadały za podobne udziały, po około 21 proc. To nie to samo co udział tych chorób we wszystkich zgonach: wskaźnik utraconych lat szczególnie mocno uwzględnia śmierć w młodszym wieku.

Raport wskazuje również na wagę samobójstw. W 2023 roku w grupach wieku 15–24 i 25–44 lata stanowiły one najczęstszą przyczynę zgonu w analizowanej klasyfikacji. W przypadku mężczyzn samobójstwa odpowiadały za więcej utraconych potencjalnych lat życia niż rak płuca, choroby naczyń mózgowych czy zawał serca rozpatrywane osobno. Dlatego rozmowa o zdrowiu mężczyzn nie powinna ograniczać się do cholesterolu, ciśnienia i badań onkologicznych. Musi obejmować również zdrowie psychiczne i dostęp do pomocy w kryzysie.

Wykształcenie i miejsce zamieszkania też mają znaczenie

Jedna z największych nierówności nie przebiega między województwami, lecz między grupami społecznymi. W trzyletnim okresie 2020–2022 różnica w oczekiwanej długości dalszego życia trzydziestoletnich mężczyzn o niższym i wyższym poziomie wykształcenia sięgała niemal 13 lat. Wśród kobiet wynosiła prawie dziewięć lat.

Nie należy wyciągać z tego wniosku, że dyplom sam w sobie przedłuża życie o kilkanaście lat. Poziom wykształcenia jest również wskaźnikiem szerszych warunków społecznych: rodzaju wykonywanej pracy, dochodów, warunków mieszkaniowych, sposobu korzystania z opieki zdrowotnej czy długotrwałej ekspozycji na różne czynniki ryzyka. Badanie demograficzne pokazuje skalę nierówności, ale nie pozwala sprowadzić jej do jednej przyczyny.

Raport zwraca też uwagę na położenie mieszkańców małych miejscowości. Najkrótszą oczekiwaną długość życia odnotowano w miastach poniżej 10 tysięcy mieszkańców, a najdłuższą w największych ośrodkach. Różnice były wyraźniejsze w przypadku mężczyzn. To argument za tym, by profilaktyka i wczesna diagnostyka docierały również tam, gdzie dostęp do specjalistów jest trudniejszy.

Co może zrobić mężczyzna po 40. lub 50. roku życia?

Sama świadomość ryzyka nie zastąpi kontaktu z lekarzem. Pierwszym krokiem jest kontrola podstawowych czynników ryzyka, w tym ciśnienia tętniczego, palenia tytoniu, masy ciała oraz gospodarki lipidowej i cukrowej. Zakres badań powinien jednak odpowiadać indywidualnej sytuacji, a nie przypadkowej liście testów z internetu. W przypadku objawów alarmowych lub niepokojących wyników kluczowa jest dalsza diagnostyka, a nie odkładanie jej na później.

W Polsce działa finansowany przez NFZ program „Moje Zdrowie”, przeznaczony dla osób od 20. roku życia. Osoby w wieku 20–49 lat mogą korzystać z okresowego bilansu co pięć lat, a osoby od 50. roku życia co trzy lata. Program obejmuje ankietę zdrowotną, badania laboratoryjne zależne od wieku i czynników ryzyka oraz wizytę podsumowującą z indywidualnym planem zdrowotnym. Można zgłosić się za pośrednictwem Internetowego Konta Pacjenta albo przychodni podstawowej opieki zdrowotnej.

Znaczenie ma również ruch. Opisywaliśmy wcześniej badanie dotyczące treningu siłowego i ryzyka przedwczesnego zgonu. Regularna aktywność może wspierać zdrowie układu krążenia i ogólną sprawność, choć nie jest gwarancją długowieczności ani zamiennikiem leczenia. Z kolei o badaniach nad odżywianiem i starzeniem pisaliśmy w materiale o ograniczeniu kalorii i biologicznych wskaźnikach starzenia.

Raport nie jest nowym badaniem z października 2026 roku

Warto zachować chronologię. Raport NIZP PZH został opracowany i opublikowany w 2025 roku, a cytowane w nim dane o długości życia pochodzą z 2023 roku. Temat krótszego życia mężczyzn poruszaliśmy już na thefad.pl w 2017 roku. Obecna analiza dotyczy jednak nowych w stosunku do tamtej publikacji danych o przedwczesnej umieralności. Temat ponownie pojawił się w mediach pod koniec października 2026 roku, ale nie oznacza to, że wszystkie podane liczby opisują aktualny stan z tego miesiąca. Przy kolejnych ocenach sytuacji trzeba korzystać z najnowszych tablic i raportów statystycznych.

Najważniejszy wniosek jest jednak trwały: polscy mężczyźni nie tylko żyją krócej od kobiet, lecz także tracą wiele lat życia w okresie, w którym pozostają aktywni zawodowo i rodzinnie. Zmniejszenie tej różnicy wymaga profilaktyki, skutecznego leczenia, uwagi dla zdrowia psychicznego i zmniejszania nierówności społecznych, a nie jednego hasła czy jednego badania.

Źródła: NIZP PZH – PIB, Ministerstwo Zdrowia